Bệnh và ký sinh ở đàn ong mật — vì sao ong dú ít nghe nói tới

Người nuôi ong mật nói nhiều về bệnh và ký sinh. Người nuôi ong dú thì hiếm khi nhắc tới.

Không phải vì ong dú miễn nhiễm. Lý do nằm ở ba thứ: quy mô đàn, cách nuôi, và một đặc điểm trong cách chúng xây tổ.

Ba lý do

1. Mật độ. Một trại ong mật có thể có hàng chục tới hàng trăm đàn đứng cạnh nhau, mỗi đàn hàng vạn con. Bất cứ thứ gì lây được thì đó là điều kiện lý tưởng.

Người nuôi ong dú thì phần lớn có vài thùng trong vườn nhà, đặt rải ra. Mật độ thấp hơn nhiều bậc.

2. Di chuyển. Nghề ong mật du mục đưa đàn từ vùng này sang vùng khác theo mùa hoa, và các trại gặp nhau ở những vùng hoa lớn. Thứ gì có ở nơi này thì đi theo đàn sang nơi khác.

Đàn ong dú ở yên một chỗ suốt đời.

3. Cách xây tổ. Đây là điểm riêng và đáng chú ý nhất.

Ong dú xây tổ bằng hỗn hợp sáp trộn nhựa cây, và nhựa cây vốn là thứ cây tiết ra để tự bảo vệ vết thương. Chúng cũng dùng hỗn hợp đó bịt kín mọi khe hở, và bọc kín thứ lạ lọt vào tổ mà chúng không khiêng ra được.

Nói cách khác, cái tổ của chúng vốn đã là một môi trường được bịt kỹ và luôn được vá lại bằng vật liệu có tính bảo vệ.

Nhưng ong dú vẫn mất đàn

Và đây là phần quan trọng hơn, vì nó là thứ người nuôi thật sự gặp.

Nguyên nhân mất đàn ong dú phần lớn không phải bệnh mà là:

Kiến — giết nhiều đàn mới hơn mọi nguyên nhân khác cộng lại.

Thuốc trừ sâu quanh vùng — trúng trước là lớp đi kiếm ăn, tức là lớp đang nuôi cả đàn.

Nắng chiều và ẩm — do chỗ đặt.

Chủ mở thùng nhiều lần — gặp nhiều hơn người ta tưởng.

Vỡ bọng mật khi chở — mật tràn làm chết cả một lứa non.

Năm nguyên nhân đó đều phòng được bằng việc làm đúng ngay từ đầu, không cần thuốc men gì.

Việc phòng ngừa cho người nuôi ong dú

Không phải thuốc men — là vệ sinh vườn và kỷ luật quan sát:

Đừng để thùng hỏng nằm lại trong vườn. Thùng mục hoặc có mối mọt là ổ lây sang thùng gỗ khác. Bỏ xa hẳn hoặc đốt.

Đặt rải ra, mỗi thùng một giá riêng. Vừa phân tán rủi ro vừa cắt đường kiến — kiến lên được một thùng trên giá chung là lên được cả dãy.

Đừng mua tổ không rõ nguồn gốc. Nhất là tổ gom từ nơi khác về, đã qua nhiều tay và nhiều chuyến chở.

Quan sát đều. Nhịp ra vào, có con mang phấn về không, có xác ong trước cửa không. Phát hiện sớm thì phần lớn vấn đề còn sửa được.

Khi thấy dấu hiệu bất thường

Ba dấu hiệu đáng hỏi người có kinh nghiệm ngay:

Nhiều xác ong trước cửa, còn tươi — thường liên quan tới thuốc quanh vùng.

Mùi chua gắt bốc ra từ cửa tổ — có thể là mật tràn bên trong sau chuyến chở.

Đàn suy dần nhiều tuần dù chỗ đặt không đổi và không có kiến.

Đừng tự chẩn đoán và đừng tự dùng thuốc — hỏi người nuôi lâu năm trong vùng, hoặc cơ quan thú y ở địa phương. Với ong dú thì đặc biệt cần thận trọng: thứ gì đưa vào tổ cũng nằm lại trong mật và trong keo.