Một năm của đàn ong dú: nhịp bốn mùa nhìn từ cửa tổ

Đàn ong dú không đều quanh năm. Có mùa nó sung, có mùa chững lại, có mùa gần như đứng yên.

Người mới thường không biết điều đó, nên thấy đàn chững thì tưởng có vấn đề — rồi can thiệp. Mà can thiệp nhầm là cách hỏng phổ biến nhất trong năm đầu.

Bài này mô tả hình dạng chung của một năm. Nhịp cụ thể thì mỗi vùng mỗi khác, và cái đáng làm nhất là tự dựng lịch cho chính vườn mình — cách làm ở cuối bài.

Mùa sung: đàn lên quân, tổ chật dần

Trùng với mùa hoa chính của vùng.

Nhìn thấy gì ở cửa tổ: dòng ong ra vào dày, giờ cao điểm thì phải chờ nhau để vào. Nhiều con mang phấn ở chân về. Ống sáp ở cửa dày dặn, được sửa mỗi ngày, lúc nào cũng có lính đứng canh.

Bên trong: bọng mật căng đầy, vùng ấu trùng có nhiều ô mới đang xây, cấu trúc lấp dần khoang thùng — và tới cuối mùa thì đàn bắt đầu xây ra những chỗ trước đó bỏ trống, sát nắp sát vách.

Việc của người nuôi: đây là mùa duy nhất nên làm mọi việc cần mở thùng — lấy mật, thu keo, chuẩn bị thùng cho đàn chia. Vì đàn còn cả mùa dài phía trước để dựng lại phần bị động vào.

Mùa chia: đàn tự mở rộng

Thường ở cuối mùa sung, khi đàn đã mạnh và tổ đã chật.

Nhìn thấy gì: ngoài dấu hiệu của mùa sung thì thêm một thứ — ong bay lượn thăm dò quanh vùng nhiều hơn bình thường. Đó là nhóm đi tìm hốc trống.

Điều quan trọng: ong dú không chia dứt khoát như ong mật. Nó mở rộng dần — một nhóm ong thợ tìm được hốc trống gần đó, bắt đầu mang sáp và keo sang xây, đi lại giữa hai nơi trong thời gian khá dài.

Việc của người nuôi: có sẵn một thùng trống đã hết mùi, đặt ở chỗ có cảnh quan khác hẳn thùng mẹ. Không có thì đàn chọn một hốc nào đó quanh vườn — hốc tường, ống nước cũ, gốc cây mục — và coi như mất tổ mới.

Mùa mưa: đàn chững lại

Đây là mùa người mới hay hoảng.

Nhìn thấy gì: dòng ra vào thưa hẳn, có ngày gần như không thấy con nào. Ít con mang phấn về. Đàn co lại.

Đó là bình thường. Ong không bay được trong mưa, và nhiều cây cũng không trổ. Đàn sống bằng dự trữ và chờ.

Rủi ro thật của mùa này không phải đói mà là ẩm. Thùng ẩm liên tục dẫn tới mốc, và mốc trong tổ ong dú gần như không chữa được. Kiến cũng dời tổ tránh ngập và đi tìm chỗ khô cao ráo — mà cái kệ thùng ong là đúng thứ đó.

Việc của người nuôi: kiểm mái che, kiểm đường kiến, và đừng mở thùng. Mở ra là đưa hơi ẩm vào đúng lúc đàn đang phải bịt kín nhà.

Mùa cạn: vùng hết hoa

Có nơi trùng với mùa mưa, có nơi là một quãng riêng sau đó.

Nhìn thấy gì: ong vẫn ra vào nhưng thưa và không mang phấn về mấy. Bên trong thì bọng mật vơi dần.

Đây là lúc dự trữ được dùng tới — và là lý do vì sao không lấy mật trước hoặc trong giai đoạn này. Lấy đi phần dự trữ nghĩa là đẩy đàn vào thế phải cầm cự với kho rỗng.

Việc của người nuôi: để yên. Nếu vùng có mùa cạn rất dài thì hỏi người nuôi trong vùng về cách xử lý phù hợp ở đó, vì mỗi nơi mỗi khác.

Phân biệt chững theo mùa với đàn có vấn đề

Đây là phần đáng giá nhất của việc biết nhịp năm.

Chững theo mùa: cả vùng cùng chững, và nó theo chu kỳ — năm ngoái cũng vậy vào tháng này. Dòng ra vào thưa nhưng ống sáp ở cửa vẫn dày dặn, vẫn có lính canh.

Đàn có vấn đề: chững vào lúc đáng lẽ phải sung, hoặc chững kéo dài quá mùa. Ống sáp ở cửa nham nhở, không được sửa. Không thấy con nào mang phấn về trong nhiều tuần liền.

Và một dấu hiệu chỉ mở thùng mới thấy: vùng ấu trùng không có ô mới nào đang xây — đó là dấu hiệu xấu ở bất kỳ mùa nào.

Cách tự dựng lịch cho vườn mình

Không cần đo đạc gì. Mỗi tuần ghi một dòng: ngày, dòng ong ra vào dày hay thưa, có thấy con mang phấn không.

Thêm một dòng nữa thì càng tốt: quanh nhà đang có gì nở. Không cần biết tên cây, ghi mô tả cũng được.

Sau một năm thì có thứ mà không bài viết nào cho được: nhịp của chính đàn mình, ở chính chỗ mình ở. Và từ năm thứ hai thì biết trước tháng nào đàn sẽ chững — nên không còn hoảng, và không can thiệp nhầm.

Ai muốn đi sâu vào kỹ thuật nuôi theo từng giai đoạn thì phần đó nằm ở ongdu.com.