Nghề lấy mật ong rừng và vì sao nó đang mất dần

Lấy mật ong rừng là nghề rất cũ — có trước nghề nuôi ong rất lâu. Người ta tìm tổ ong hoang trong rừng, trèo lên, lấy mật.

Và nó đang thu hẹp lại, vì những lý do phần lớn không liên quan gì tới kỹ thuật.

Nghề này lấy của loài nào

Chủ yếu là ong khoái — loài ong mật hoang làm tổ lộ thiên, treo thành một bánh tổ lớn dưới cành cây cao hoặc vách đá.

Đây là loài không nuôi được trong thùng: chúng làm tổ ngoài trời chứ không trong hốc kín, và di chuyển theo mùa. Nên mật của chúng chỉ lấy được ở nơi chúng làm tổ.

Một bánh tổ ong khoái có thể rất lớn, và đó là lý do một chuyến đi thành công cho lượng mật đáng kể — khác hẳn với ong dú, loài cho rất ít mật mỗi lần thu.

Ngoài ong khoái còn có mật của các loài hoang khác, nhưng lượng ít và ít khi thành nghề.

Vì sao nguy hiểm

Trèo cao. Tổ thường ở trên những cây rất cao hoặc vách đá. Tai nạn ngã là rủi ro thật.

Ong khoái đốt và đốt dữ. Khác hẳn ong dú — loài này bảo vệ tổ quyết liệt, và một người bị nhiều nốt cùng lúc là chuyện nguy hiểm, nhất là với người dị ứng.

Đi rừng. Bản thân việc đi sâu vào rừng đã có rủi ro riêng.

Đó là nghề của người có kinh nghiệm truyền lại qua nhiều đời, và không phải thứ học qua bài đọc được.

Vì sao đang mất dần

Bốn lý do, xếp theo mức ảnh hưởng:

1. Rừng thu hẹp. Ít rừng thì ít tổ, và phải đi xa hơn cho cùng một chuyến.

2. Quy định về khai thác trong rừng. Nhiều khu vực hạn chế hoặc cấm — và phần này khác nhau theo từng nơi, nên ai quan tâm phải hỏi cơ quan quản lý ở địa phương chứ đừng suy từ chuyện người khác kể.

3. Cách lấy huỷ tổ. Cách truyền thống thường lấy cả bánh tổ, và đàn mất nhà. Nếu làm dày ở cùng một khu thì số tổ giảm dần qua các năm.

Có cách lấy chừa lại phần tổ để đàn phục hồi, nhưng nó đòi kỹ thuật và đòi người lấy chấp nhận thu ít hơn.

4. Người trẻ không theo. Nguy hiểm, thu nhập bấp bênh, và có những lựa chọn khác dễ hơn.

Cái đáng giữ lại

Không phải bản thân việc lấy mật, mà là tri thức về rừng đi kèm với nó.

Người làm nghề này biết mùa nào loài nào làm tổ ở đâu, biết đọc dấu vết, biết cây nào ra hoa lúc nào trong vùng. Đó là hiểu biết tích qua nhiều đời và không có trong sách.

Nhiều người nuôi ong dú ở vùng núi học được phần lớn kiến thức về mùa hoa của vùng mình từ chính những người này.

Với người mua mật

«Mật ong rừng» là cái tên bị dùng rất rộng, và phần lớn thứ bán dưới tên đó không phải mật ong khoái lấy trong rừng thật.

Lý do đơn giản: nguồn thật rất hạn chế và theo mùa, trong khi thứ bày bán thì quanh năm và ở khắp nơi.

Nên với người mua, câu hỏi hữu ích không phải «có phải mật rừng không» mà là những câu cụ thể hơn: ai lấy, lấy ở vùng nào, mùa nào. Người có nguồn thật trả lời được; người bán theo tên gọi thì không.

Hướng thay thế

Ở nhiều nơi, người từng đi lấy mật rừng chuyển sang nuôi ong dú hoặc ong mật tại nhà, và giữ lại phần hiểu biết về mùa hoa của vùng.

Đổi lại thì mất đi lượng mật lớn của một chuyến rừng, nhưng được tính ổn định, an toàn, và một nguồn thu đều hơn — nhất là với ong dú, nơi tổ giống mới là phần lớn nhất chứ không phải mật.