Ong khoái, ong ruồi và nghề gác kèo: những loài không nuôi được

Có một ranh giới rất rõ trong thế giới loài ong, và nó không nằm ở chỗ con nào hiền con nào dữ, con nào cho nhiều mật con nào ít. Nó nằm ở chỗ chúng làm tổ kiểu gì.

Ong làm tổ trong hốc kín — hốc cây, hốc đá, hốc tường — thì nuôi được. Vì cái hốc đó thay bằng cái thùng gỗ là xong; với con ong thì một khoang tối, kín, đúng kích thước là một cái hốc, bất kể ai làm ra nó. Ong dú, ong nội, ong Ý đều thuộc nhóm này.

Ong làm tổ hở giữa trời thì không. Bánh tổ của chúng gắn trực tiếp vào cành cây hay vách đá, và cả cấu trúc đàn phụ thuộc vào chính chỗ đó — độ nghiêng, độ cao, hướng nắng, khoảng trống bên dưới. Không có cái thùng nào thay thế được một cành cây. Ong khoái và ong ruồi đều thuộc nhóm này, và đó là lý do sau mấy trăm năm vẫn không ai nuôi được chúng.

Ong khoái: con lớn nhất, tổ lớn nhất, và không thuần được

Ong khoái là loài ong mật lớn nhất nước ta. Đàn của nó làm một bánh tổ duy nhất, treo lộ thiên dưới cành cây cao hoặc gờ đá, có bánh rộng cả mét. Một tổ cho lượng mật lớn hơn nhiều so với một thùng ong nuôi.

Nhưng nó dữ thật sự. Khi tổ bị động, cả đàn bay ra và truy đuổi rất xa. Đây là loài gây ra phần lớn các vụ tai nạn do ong ở nước ta, và không phải chuyện đùa — một người bị cả đàn đốt có thể nguy hiểm tính mạng.

Thêm nữa, ong khoái là loài di cư. Đàn ở một nơi theo mùa hoa rồi bỏ tổ đi cả đàn, có khi hàng trăm cây số, rồi mùa sau quay lại vùng cũ. Cái tổ để lại là tổ trống. Một loài vừa dữ, vừa làm tổ hở, vừa bỏ đi theo mùa thì không có đường nào thuần dưỡng.

Gác kèo là dụ ong, không phải nuôi ong

Nghề gác kèo ong ở rừng tràm U Minh là cách con người làm ăn với loài này mà không cần thuần dưỡng nó. Đây là một trong những nghề rừng lâu đời nhất còn sống tới giờ.

Cách làm, nói gọn: người thợ chọn một khoảnh rừng tràm có nắng chiếu tới, dựng sẵn một thanh gỗ — cái kèo — đặt nghiêng ở độ cao và góc nhất định, phát quang bên dưới cho thoáng. Rồi về. Đàn ong khoái đi tìm chỗ làm tổ, gặp cái kèo đúng ý thì đóng tổ vào đó.

Cái tinh của nghề nằm hết ở chỗ chọn và đặt kèo. Góc nghiêng, hướng, độ cao, khoảng trống bên dưới, loại cây xung quanh — mỗi thứ sai một chút là kèo để cả mùa không có con ong nào tới. Người thợ giỏi là người gác mười kèo thì tám kèo có ong, và cái biết đó truyền trong nhà chứ không có sách nào dạy.

Điểm cần nói rõ: người gác kèo không sở hữu đàn ong nào cả. Họ sở hữu cái kèo và quyền khai thác khoảnh rừng đó. Đàn ong là của rừng, tự tới và tự đi. Đó là lý do gọi đây là nghề khai thác chứ không phải nghề chăn nuôi, và cũng là lý do nó gắn chặt với việc giữ rừng — mất rừng tràm thì mất nghề, không có cách nào bù.

Ong ruồi: nhỏ nhất, và hay bị gọi nhầm nhất

Ong ruồi là loài ong mật nhỏ nhất, chỉ nhỉnh hơn con ruồi. Tổ của nó cũng là một bánh duy nhất treo hở, nhưng bé — thường chỉ bằng bàn tay tới cỡ cái đĩa, đóng trên cành cây bụi thấp, trong lùm cây ven đường, đôi khi ngay trong vườn nhà.

Lượng mật rất ít, tính bằng vài chục tới trăm mấy mililít cho cả tổ. Không có mô hình nuôi ong ruồi trong thùng nào chạy được, cùng lý do với ong khoái. Gặp tổ thì người ta lấy, vậy thôi.

Chỗ đáng nói là nó hay bị gọi nhầm thành ong dú, vì cả hai đều nhỏ và đều gặp trong vườn nhà. Hai loài khác hẳn nhau:

Nhìn cái tổ là phân biệt được ngay, không cần nhìn con. Tổ treo lộ thiên trên cành thì chắc chắn không phải ong dú. Ai thấy tổ trong hốc tường, trong ống tre, trong gốc cây mục và muốn biết có nuôi được không thì hướng tìm hiểu nằm ở ongdu.com.

Vì sao vẫn nên biết về nhóm không nuôi được

Người định nuôi ong thường bỏ qua phần này vì nghĩ không liên quan. Nhưng có ba chỗ nó liên quan trực tiếp.

Thứ nhất, để không mua nhầm. Có người bán "tổ ong rừng về nuôi" mà thực chất là bánh tổ ong khoái hoặc ong ruồi cắt về — thứ đó không sống trong thùng được, tiền mất là chắc.

Thứ hai, để hiểu mật rừng. Phần lớn thứ bán ra dưới tên mật ong rừng ở nước ta là mật ong khoái do người đi rừng lấy về. Biết nó đến từ đâu thì đánh giá được vì sao nó theo mùa, vì sao mỗi mẻ một khác, và vì sao nó không có sản lượng ổn định như mật nuôi.

Thứ ba, để biết cái ranh giới hốc kín và tổ hở. Ranh giới đó giải thích gọn gàng vì sao trong ngần ấy loài ong ở Việt Nam thì chỉ có ba loài nuôi được, và nó giúp người mới khỏi mất thời gian với những hướng không có đường ra.