Ong nội bốc bay: đọc dấu hiệu trước khi cả đàn bỏ đi

Đây là chuyện người mới nuôi ong nội hầu như ai cũng gặp trong năm đầu: sáng ra mở cửa thấy thùng trống trơn, không còn con nào, mà hôm trước vẫn bình thường.

Đàn không chết — nó bỏ đi. Và nó không quyết định trong một đêm. Dấu hiệu đã có từ trước, chỉ là người mới chưa biết nhìn vào đâu.

Ba nguyên nhân, theo thứ tự thường gặp

Một: thiếu ăn kéo dài. Vùng hết hoa, mưa dài ngày, hoặc quanh thùng vốn không đủ nguồn. Đàn cạn dự trữ dần, và tới một ngưỡng thì nó chọn đi tìm chỗ khác thay vì ở lại chết đói. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất.

Hai: bị động quá nhiều lần. Người mới hay mở thùng kiểm tra cho yên tâm — hai ba ngày một lần, có khi mỗi ngày. Mỗi lần mở là một lần đàn phải sửa lại chỗ bị phá và mất nhiệt. Đàn ong nội chịu đựng kém hơn ong dú nhiều ở khoản này.

Ba: chỗ ở không ổn. Thùng nóng vì nắng chiếu thẳng, ẩm vì đặt chỗ trũng hoặc sát mương, hoặc bị kiến và các loài phá quấy liên tục. Đàn chịu được một thời gian rồi đi.

Ngoài ba cái đó còn có bệnh và địch hại — sâu ăn sáp, ký sinh, đàn mất chúa. Nhóm này ít gặp hơn với người nuôi vài đàn sân vườn, nhưng khi gặp thì thường cũng dẫn tới cùng một kết cục.

Dấu hiệu, xếp theo thứ tự xuất hiện

Đây là phần đáng đọc nhất, vì nhìn ra sớm thì còn xử lý được.

Sớm nhất: ít con mang phấn về. Phấn là nguồn đạm nuôi ấu trùng. Đàn thôi mang phấn nghĩa là nó đang giảm nuôi con — bước đầu tiên của việc chuẩn bị đi. Đứng trước cửa tổ buổi sáng nắng lên, nhìn chân sau những con bay vào là thấy.

Tiếp: dòng ra vào thưa dần và lờ đờ. Không phải thưa vì thời tiết — so với chính đàn đó mấy hôm trước thì rõ.

Rồi: chúa ngừng đẻ. Mở ra thì vùng ấu trùng không có ô mới, chỉ còn ô cũ sắp nở. Đàn đang thu gọn lại để cơ động.

Gần cuối: đàn ăn hết dự trữ. Bọng mật và cầu mật vơi nhanh bất thường. Đàn nạp năng lượng cho chuyến đi.

Ngay trước khi đi: ong tụ lại thành khối, ra vào rất ít, và có thể thấy ong bay lượn thăm dò quanh vùng nhiều hơn bình thường.

Chuỗi này diễn ra trong nhiều ngày tới vài tuần. Người nuôi lâu năm nhận ra ở bước một hoặc hai; người mới thường chỉ nhận ra ở bước cuối, hoặc sau khi đàn đã đi.

Thấy dấu hiệu thì làm gì

Xử lý theo nguyên nhân, không theo triệu chứng.

Nếu do thiếu ăn — đây là trường hợp duy nhất mà cho ăn bổ sung là việc đúng. Nhưng phải làm đúng cách và đúng lúc; hỏi người nuôi trong vùng về cách làm phù hợp với vùng mình, vì cho ăn sai cách thì thu hút kiến và ong cướp, làm tình hình xấu hơn.

Nếu do bị động nhiều — ngừng mở thùng. Nghe đơn giản nhưng đây chính là việc khó nhất với người đang lo lắng: bản năng bảo mở ra xem, mà mở ra xem là thứ làm hỏng.

Nếu do chỗ ở — che nắng, kê cao, cắt đường kiến. Dời thùng thì cân nhắc: dời là một cú xáo trộn nữa, nhưng để ở chỗ không ổn thì đàn đi chắc.

Nếu nghi bệnh hoặc mất chúa — hỏi người có kinh nghiệm ở gần, càng sớm càng tốt. Đây là nhóm mà tự xử lý theo bài viết trên mạng dễ làm hỏng thêm.

Vì sao ong dú ít bỏ đi hơn

Đáng so sánh, vì nó giải thích lời khuyên "người mới nên bắt đầu từ ong dú".

Tổ ong dú gắn vào vách thùng bằng keo — cả cấu trúc dính chặt vào chỗ ở. Ong mật xây bánh tổ treo trên khung, và cả đàn có thể bỏ lại mà đi.

Thêm nữa, đàn ong dú nhỏ và bay gần, nên chuyện tìm được chỗ mới rồi dời cả đàn sang là việc lớn hơn nhiều so với ong mật.

Kết quả: ong dú tha thứ cho sai lầm của người mới theo cách ong nội không làm được. Người mới chắc chắn sẽ làm sai — mở thùng sai lúc, đặt sai chỗ. Với ong dú thì cái sai đó trả giá bằng một đàn chậm lớn vài tháng; với ong nội thì trả giá bằng cả đàn trong một đêm.

Mất đàn không có nghĩa là không hợp nghề

Nói thẳng chỗ này vì nhiều người bỏ cuộc sau lần đầu.

Người nuôi ong nội lâu năm nào cũng mất đàn ở những năm đầu. Cái phân biệt người đi tiếp với người bỏ cuộc không phải là ai giỏi hơn, mà là có tìm ra vì sao mất hay không.

Nên việc cần làm sau khi mất đàn không phải mua đàn mới ngay. Là xem lại: chỗ đặt có nắng chiều không, có ẩm không, mấy tuần trước có mở thùng nhiều lần không, vùng có đang hết hoa không. Mua đàn mới đặt vào đúng chỗ cũ với đúng cách cũ thì phần lớn là mất tiếp.